e-streszczenia.com

Renesans - od francuskiego renaissance(odrodzenie) - termin wprowadzony przez encyklopedystów i uczonych w XIX w.,obejmujący odnowienie, odrodzenie się ludzkóści, podnoszenie się jej na wyższy poziom, a także odnowienie starożytności, odrodzenie przeszłości, dawnej wiedzy, kultury i sztuki antyku, programowo zapoczątkowane w XIV w.
Periodyzacja
- we Włoszech - od poł. XIV do poł XVI w;
- w Polsce - od końca XV w. przez cały XVI wiek.
- 1543 - 1584 - złoty wiek renesansu w Polsce.
- 1543 - wydanie “Krótkiej rozmowy między trzema osobami\" Mikołaja Reja;
- 1584 - śmierć śp. Jana Kochanowskiego.
Do najważniejszych wydarzeń z tej epoki należą:
- 1505 Kostytucja nihil novi;
- 1506 - 1548 Zygmunt Stary;
- 1520 PoczÄ…tek ruchu egzekucyjnego szlachty;
- 1518 Bona w Krakowie;
- 1524 - 1525 Wojna chłopska w Niemczech;
- 1525 Hołd pruski;
- 1545 - 1563 Sobór w Trydencie;
- 1548 - 1572 Zygmunt August;
- 1549 - 1564 Nasilenie reformacji w Polsce;
- 1562 PoczÄ…tek wojen religijnych we Francji;
- 1564 Jezuici w Polsce;
- 1569 Unia Lubelska;
- 1572 Noc św. Bartłomieja we Francji;
- 1573 Pierwsza wolna elekcja Henryka Walezy;
- 1579 - 1581 Wojna z MoskwÄ…;
- 1587 - 1632 Zygmuint III Waza.

Najbardziej widocznym znamieniem rozkwitu odrodzenia we Włoszech na przełomie XV i XVI wieku był niebywały rozwój sztuki. Nigdy w żadnym kraju nie było tylu i takiej miary artystów, co tam w tym okresie. Przeważali malarze, ale wielu bylo również rzeźbiarzy, niektórzy z nich uprawiali obie te galęźie sztuki jednocześnie. Za najważniejszą ze sztuk była uważana architektura, wszystkie inne bowiem składały się razem na powstanie wspaniałego gmachu renesansowego. A zbudowano ich mnóstwo - kościołów, pałaców, ratuszów, domów bogatych mieszczan, wśród nich największy pomnik architektóry renesansowej - bazylikę Świętego Piotra w Rzymi. Jednym z jej budowniczych był rzeźbiarz, malarz i poeta Michał Anioł Buonarotti. Na usługach renesansowych papieży pozostawał również architekt i malarz Rafael Santi. Z dala od Rzymu, we Florencji i Mediolanie działał największy geniusz odrodzenia, Leonardo da Vinci (patrz niżej).
Dzieła sztuki uzupełnione artystycznymi meblami i przedmiotami codziennego użytku, oraz wspaniałymi strojami, stanowiły tylko piękne tło dla właściwej realizacji podstawowych ideii odrodzenia, noszących miano humanizmu.
Najtrwalszym pomnikiem jest utwór poetycki, toteż na dworach poeci zajmowali miejsce uprzywilejowane. Pisali oni często utwory pochwalne na cześć swoich opiekunów, częściej dedykowali im swoje utwory, aby w ten sposób zarówno ich uczcić, jak i pozyskać ich łaskę. Dedykacje w książkach okresu odrodzenia to bogaty i różnorodny rozdział literatury.
Na początku szesnastego wieku kultura włoskiego odrodzenia rozeszła się szeroką falą na całą ówczesną Europę. Przenosili ją najpierw dyplomaci i studenci, potem propagowały wojska francuskie, które w tym właśnie czasie najeżdżały Płw. Apeniński. Z Włoch brano podnietę do zmiany życia i obyczajów, z tamtąd sprowadzano architektów do wznoszenia nowych rezydencji królewskich i magnackich.
W innych krajach Europy niwielu artystów mogło dorównać artystom włoskim; nie prześcignął ich żaden, natomiast w dziedzinie nauki i poezji niektórzy uczniowie okazali się więksi od mistrzów.
Jednym z najwybitniejszych przedstawicieli Odrodzenia we Włoszech był Leonardo da Vinci (1452-1515). Jego zainteresowania obejmowały prawie wszystkie dziedziny wiedzy i życia. Był on świetnym malarzem i rzeźbiarzem, zaimował się również medycyną, fizyką i architekturą. Obmyślał plany maszyny do latania i łodzi podwodnej. Wyznawał humanistyuczną zasadę “Nic co ludzkie nie jest mi obce.\".
Leonardo uważał, że celem sztuki malarsjkiej i rzeźbiarskiej jest wierne odtworzenie obrazu człowieka i przyrody. Dlatego wytrwale studiował anoatomię ludzi i zwierząt. Dokonywał nawet sekcji zwłok, co było zabronione przez kościół. Największą sławę zyskał jednak L. d. V. jako malarz. Do naszych czasów zachowały się tylko niektóre jego obrazy.
Obrazy:
- Dama z Å‚asiczkÄ…
- Madonna wśród skał
- Ostatnia wieczerza
- Święta Anna Samotrzecia
- Mona Liza
Dzieła pisane:
- Traktat o malarstwie

Renesans skondensował zdumiewająco wiele zjawisk, nurtów, zdarzeń, objawień artystycznych, intelektualnych, naukowych, w tym tak epokowych, jak odkrycie Mikołaja Kopernika rewolucjonizujące dotychczasowe wyobrażenia kosmologiczne.
Skupienie uwagi na sprawach doczesnych: gospodarczych, społecznych i cywilizacyjnych, a przy tym wzrost międzyludzkiej komunikacji we wszelkich dziedzinach życia wpłynęły na wzrost zainteresowania się jego świeckimi stronami i osłabienie dawnego nastawienia teocentrycznego. Szybko rosnąca przy tym potęga wielu państw (z bardzo znaczącą Polską Jagiellonów) zdecydowała o wzmocnieniu władzy świeckiej, wzmogła poczucie wartości i odrębności narodowej . Stąd taka dbałość o rozwój własnego języka, pęd do kształcenia i chęć zamanifestowania własnych możliwości we wszystkich dziedzinach życia.
Charakterystyczny dla renesansu rozwój języków narodowych oraz rozpowszechnienie druku znacznie zwiększyły intensywność rozwoju wszelkich zjawisk i procesów, niełatwych do ogarnięcia i sklasyfikowania.
Znaczny rozwój i upowszechnienie druku oraz wzajemna konkurencja między drukarniami spowodowała, że książka docierała do szerszego grona odbiorców. Przestała być monopolem kleru czy bogatej szlachty. Powstawały biblioteki. Bogate księgozbiory posiadała Akademia Krakowska , król Zygmunt August, ale i w mniejszych dworach, szkołach a nawet domach mieszczańskich uczono się gromadzić książki.
Wzrosło także upowszechnienie oświaty, szkoły stały się bardziej liczne oraz bardziej dostępne dla wszystkich. W miastach zaznaczyły się też dążenia do zmiany programu szkół i przystosowania ich do nowych osiągnięć wiedzy o człowieku i świecie. Dalszy impuls rozwoju szkolnictwa dała reformacja , która kształcenie młodzieży uznała za jeden z najlepszych sposobów pozyskiwania sobie zwolenników. Akademia krakowska również przyczyniła się do rozwoju szkolnictwa średniego (gimnazjalnego). Założyła ona rodzaj gimnazjów, tzw. Kolonie akademickie , w których przygotowywano młodzież do studiów unwersyteckich, prowadząc zajęcia oparte na programie humanistycznym. Uniwersytet Krakowski przeżył okres swej świetności na przełomie 15 i 16 w. Wysoki poziom krakowskiej matematyki astronomii i geografii ściągał do Akademii nie tylko liczną młodzież z kraju , ale i ze śląska , z niemiec, Czech, Węgier, Slowacji. Jan Zamojski utworzył również swoją uczelnię : Akademię Zamoyską. Istotną rolę odegrał mecenat umożliwiający kształcenie się wielu osobom.
Nastąpiło odnowienie starożytnych kierunków filozoficznych takich jak platonizm czy arystotelizm.
Głównym prądem, umysłowym był humanizm. Stawiał on za ideał wszechstronną pełnię człowieczeństwa. Namiętna rządza piękna i wiedzy ożywiała najbardziej wzniosłe umysły humanistów. Chcieli oni mieć wszystko, wznieść się na najwyższe szczyty nauki i sztuki. Za podstawę wykształcenia uważali znajomość autorów starożytnych i filozofii. Jednym z najwybitniejszych humanistów był Erazm z Rotterdamu.
Drugim ważnym prądem epoki była reformacja. Stworzyła ona wizerunek człowieka jako istoty o całkowicie skażonej naturze, w której Bóg widzi tylko “smród i plugastwo\". Renesansowa harmonia i równowaga zaczęły się chwiać wobec zagrożenia samotnością, wobec rozterek duchowych. podobnie jak cała epoka, reformacja nie wyrosła “z niczego\", nagle, lecz przygotowały ją stopniowo wcześniejsze kryzysy w kościele. Za bezpośrednią przyczynę reformacji uważa się wystąpienie Marcina Lutra (1517 Wittenberga) atakujące ówczesny kościół.
humanizm - (łac. homo - człowiek, humanus - ludzki)
Ruch umysłowy, zapoczątkowany we Włoszech w 14w., następnie rozprzestrzeniony na inne kraje Europy. Humanizm cechuje skupienie uwagi przede wszystkim na człowieku, jego osobie, życiu, dokonaniach, co przejawia się w rozwoju studiów nad antykiem, okresem, w którym człowiek stanowił centrum zainteresowania nauki i sztuki. Naczelnym hasłem humanistów stały się słowa rzymskiego komediopisarza Terencjusza(II w. p.n.e.):,,Homo sum, humani nil a me alienum puto(Człowiekiem jestem, nic co ludzkie nie jest mi obce)\". Humanistów interesowała klasyczna starożytność, literatura grecka i rzymska, gramatyka, retoryka, historia, a także poezja, która w 14w. stała się jednym z przedmiotów nauczanych na uniwersytetach. Humanizm to również nowa filozofia renesansu, stojąca w opozycji do średniowiecznej filozofii i scholastyki, głosząca przekonanie o autonomii człowieka i uznania jednostki za wartość najwyższą (patrz. antropocentryzm). Humaniści głosili wiarę w potęgę rozumu ludzkiego, a poznanie człowieka i praw rządzących przyrodą uznawali za podstawowe zadanie filozofii, nauki i sztuki.
Erazm z Rotterdamu (1467-1536) - holenderski filolog, filozof i reformator religijny, jeden z czołowych humanistów Odrodzenia. Zwalczając zabobony, filozofię scholastyczną, korupcję, handel relikwiami i inne nadużycia duchowieństwa, domagał się radykalnej reformy życia religijnego i doktryny kościoła w duchu ewangelickim. Głosił zgodność życia chrześcijańskiego z naturą ludzką, wiarę w swobodę woli i wartość ludzkich zasług. Przygotował pierwsze gr. wydanie Nowego Testamentu (1516), opracował współczesną wymowę gr. wyrazów. Wywarł wielki wpływ na umysły swej epoki, także na polską kulturę(Pochwała głupoty 1509, wyd. pol. 1953)
Mikołaj Kopernik - urodził się w Toruniu jako syn kupca (1473). W wieku 18 lat rozpoczął studia w Akademii Krakowskiej. Po jej ukończeniu wyjechał na dalszą naukę do Włoch. Studiował medycynę, filozofię i matematykę, interesował się także geografoią i inżynierią. Sczególnie umiłował jednak astronomię. Po powrocie do Polski zamieszkał na Warmii, a kiedy wybuchła wojna polsko-krzyżacka w 1520 r., Mikołaj Kopernik kierował przygotowaniami do obrony zamku olsztyńskiego.
Będąc duchwnym i zarazem administratorem dóbr kościelnych, pisał książki o sposobie bicia... dobrej monetym, zajmował się lecznictwem, tłumaczył dzieła literackie.
Po wieloletnich obserwacjach doszedł do wniosku, że pogląd jakoby Słońce, gwiazdy i planety obracały się dookoła Ziemi, a Ziemia stała w miejscu jest błędny. Kopernik udowodnił, że Ziemia jest tylko jedną z planet i wraz z nimi obraca się wokół Słońca. Odkrycie Kopernika miało duże znaczenie dla dalszego rozwoju wiedzy. Zostało jednak potępione przez protestantów, a później kościół jako niezgodne z jego nauką. Dzieło Kopernika “O obrotach sfer niebieskich\" ukazało się drukiem w 1543 r., tuż po śmierci wielkiego uczonego. Zostało umieszczone w spisie ksiąg zakazanych przez kościół. Dopiero po wielu latach poglądy Kopernika zwyciężyły powszechnie i stały się podstawą rozwoju nowoczesnej nauki.