Wsp贸艂czesno艣膰
Najnowsze dzieje naszego pi艣miennictwa, nazywanego umownie literatur膮 wsp贸艂czesn膮, okre艣laj膮 dwa zwrotne momenty w historii naszego narodu: wrzesie艅 1939 r. i czerwiec 1989 r. Daty te tworz膮 ramy czasowe tego okresu. Literatur臋 lat 1939-1989 kszta艂towa艂y g艂贸wnie historia i polityka. Czynniki te formowa艂y jej odr臋bno艣膰 tematyczn膮, 艣wiatopogl膮dow膮 i programowo-artystyczn膮. Wywar艂y one istotny wp艂yw na tw贸rczo艣膰 literack膮 lat wojny i okupacji oraz na literatur臋 po drugiej wojnie 艣wiatowej. Uwidoczni艂o si臋 to w jej zr贸偶nicowaniu, wielo艣ci tendencji ideowych i artystycznych, w cechach uleg艂o艣ci i buntu wobec mecenatu Polski Ludowej.
Literatura wojny i okupacji stanowi przed艂u偶enie dwudziestolecia mi臋dzywojennego, poniewa偶 dojrzali pisarze kontynuowali tw贸rczo艣膰 w konspiracji i na emigracji. Najnowsze badania nad 偶yciem literackim w okupowanej Polsce przynosz膮 bogaty materia艂 dokumentacyjny, kt贸ry 艣wiadczy, 偶e po 1 wrze艣nia 1939 r. 偶ycie kulturalne i literackie nie zamar艂o, a jedynie zmieni艂 si臋 charakter spo艂ecznego obiegu. Pod koniec roku dokona艂y si臋 pierwsze zasadnicze zmiany w rozmieszczeniu o艣rodk贸w tw贸rczych, co by艂o spowodowane biografiami pisarzy. Rozproszenie pisarzy i r贸偶norodno艣膰 ich do艣wiadcze艅 mia艂y zdecydowa膰 nie tylko o tematyce utwor贸w, lecz o rodzaju i skali wysi艂k贸w zmierzaj膮cych do tego, aby 偶ycie literackie nie tylko nie zanik艂o, ale nawet nie zosta艂o przerwane.
To w roku 1939 dokona艂 si臋 zasadniczy podzia艂 na literatur臋 krajow膮 i emigracyjn膮. D艂uga jest lista tych, kt贸rzy w wyniku wojny (lub niekiedy zaskoczeni jej wybuchem za granic膮) znale藕li si臋 poza ziemiami polskimi, okupowanymi przez Niemcy i Zwi膮zek Radziecki.
W rezultacie dzia艂alno艣ci podziemia, pod koniec 1939 r. ukazywa艂o si臋 ponad 30 czasopism, g艂贸wnie o charakterze informacyjno-politycznym, z kt贸rych cz臋艣膰 zamieszcza艂a utwory literackie, przede wszystkim wiersze powstaj膮ce w kraju i docieraj膮ce z o艣rodk贸w emigracyjnych oraz oboz贸w jenieckich. We wrze艣niu ukaza艂y si臋 wiersze takich poet贸w, jak Tadeusz Gajcy \"Dzie艅 pierwszy\", Czes艂aw Janczarski \"Wrzesie艅 1939\", Julian Przybo艣 \"U szczytu drogi\", a tak偶e Kazimierz Wierzy艅ski \"艢wi臋ty Bo偶e\", Jan Brzechwa \"Ojczyzna\", Aleksander Baumgardten \"Katowicka ballada\" (o zaj臋ciu miasta i jego bohaterskiej obronie), Leopold Lewin \"Nowe Termopile\", Jerzy Pietrkiewicz \"Szar偶a pod Kutnem\", Teodor Bujnicki \"Modlitwa za Warszaw臋\" i wielu innych.
Od pierwszych miesi臋cy udzia艂 literatury w kszta艂towaniu 艣wiadomo艣ci narodowej, w integralnym oporze i mobilizacji do walki by艂 olbrzymi. W okupowanym kraju, r贸wnolegle do organizacji o charakterze politycznym i wojskowym, formuje si臋 podziemie kulturalne, a 偶ycie literackie jest jednym z jego przejaw贸w. W 艣cis艂ym zwi膮zku z nim pozostaje tajne 偶ycie teatralne, dzia艂alno艣膰 wydawnicza, publicystyczna, wsp贸艂praca ksi臋garzy, drukarzy, bibliotekarzy i nauczycieli prowadz膮cych tajne nauczanie.
W艣r贸d licznych utwor贸w literackich nale偶y odnotowa膰: W. Broniewskiego \"Nad rzekami Babilonu\" i \"呕ydom polskim\", T. Bujnickiego (poety wile艅skiego) \"Ustami pe艂nymi krwi\", K. K. Baczy艅skiego \"Do przyjaciela\" i \"Mazowsze\", T. Gajcego \"艢piew mur贸w\" i \"Rapsod o Warszawie\", A. Trzebi艅skiego \"Czas\", a tak偶e broszur臋 \"Kamienie przez Boga rzucane na szaniec\", zbiorek z nutami \"Pie艣ni zbrojne\", R. Bratnego \"Maj 1943\", zbiorki wierszy W. 呕ukrowskiego \"Rdza\" i T. Kwiatkowskiego \"Go艂臋bie\", konspiracyjne broszury \"Tragizm 艣mierci genera艂a Sikorskiego\", \"Piosenka i wiersz w podziemnej Polsce\", Z. Solarzowej pie艣艅 \"Na 艣mier膰 genera艂a Sikorskiego\".
Tw贸rczo艣膰 literacka uprawiana w czasie wojny umo偶liwi艂a wydawanie ksi膮偶ek zaraz po wyzwoleniu, czego przyk艂adem Karol Bunsch, kt贸ry w 1940 r. rozpocz膮艂 pisanie powie艣ci historycznych i kontynuowa艂 prac臋 do ko艅ca wojny, dzi臋ki czemu np. \"Dzikowy skarb\" m贸g艂 si臋 ukaza膰 w 1945 r.
W obozie polskiej literatury nie mo偶e zabrakn膮膰 literatury emigracyjnej. Od 1939 r. na Zachodzie i na Wschodzie powstawa艂y utwory dwudziestowiecznych tu艂aczy i pielgrzym贸w w tonacji tragicznej, pesymistycznej, p艂yn膮ce ze 艣wiadomo艣ci poniesionej kl臋ski, jak te偶 mobilizuj膮ce do walki i zawieraj膮ce przemy艣lenia nad przysz艂ym losem Polski. Ju偶 w 1941 r. ukaza艂 si臋 w Szkocji zbi贸r wierszy dziewi臋ciu autor贸w pt. \"Marsz odwetowy. Poezja 偶o艂nierska\". W antologii \"Poezja ka packa. Zbi贸r wierszy Brygady Strzelc贸w Karpackich\" (Jerozolima 1944) znalaz艂y si臋 m.in. wiersze Mariana Hemara, Artura Mi臋dzyrzeckiego, Stanis艂awa M艂odo偶e艅ca. Wiersze te oddawa艂y prze偶ycia polskich 偶o艂nierzy w pustynnych warunkach, podobnie jak teksty liryczne opublikowane w poetyckiej antologii \"Azja i Afryka\" (1944). Poetyckim echem walk na P贸艂wyspie Apeni艅skim by艂y wiersze z antologii \"Nasze granice w Monte Cassino\" (Rzym 1945), gdzie znalaz艂y si臋 utwory W. Broniewskiego, B. Kobrzy艅skiego, A. Mi臋dzyrzeckiego, J. Wedowa. W tym kr臋gu powsta艂a pie艣艅 Feliksa Konarskiego (Ref-Rena) \"Czerwone maki na Monte Cassino\". Wiersze zawarte w antologii \"Na postoju\" (Francja 1940 - Szwajcaria 1943) powsta艂y w kr臋gu Dywizji Strzelc贸w Pieszych i wyra偶a艂y m臋k臋 bezczynnego wyczekiwania. W艂asne zbiory wierszy wydali m.in. Artur Mi臋dzyrzecki, Marian Czuchnowski, Stanis艂aw M艂odo偶eniec, Kazimierz Wierzy艅ski, Antoni S艂onimski, Julian Tuwim.
Znacznie mniej powsta艂o utwor贸w prozatorskich i nale偶a艂y do nich m.in. M. Kuncewiczowej \"Klucze\" (Londyn 1943), S. Zahorskiej \"Warszawa-Lw贸w 1939\", T. Parnickiego \"Srebrne or艂y\" (Jerozolima 1943), K. Pruszy艅skiego \"Droga wiod艂a przez Narwik\" (Londyn 1941), J. Meissnera \"呕膮d艂o Genowefy\" (Edynburg 1943), A. Fiedlera \"Dywizjon 303\" (Londyn 1942), reporta偶owe i publicystyczne ksi膮偶ki M. Czuchnowskiego \"Z Moskwy do... Moskwy\" (Londyn 1944), \"Z ziemii w艂oskiej do Polski\" (Londyn 1944) i \"Cofni臋ty czas\" (Londyn 1945). O wrze艣niu 1939 napisa艂 trzy ksi膮偶ki reporta偶owe Melchior Wa艅kowicz: \"Te pierwsze walki\" (Bukareszt 1940), \"Wrze艣niowym szlakiem\" (Palestyna 1944) i \"Wrzesie艅 偶agwi膮cy\" (Londyn 1947). Wa艅kowicz wyda艂 tak偶e trzytomowy reporta偶 \"Bitwa o Monte Cassino\" (Rzym 1945-1947).
Druga wojna 艣wiatowa i czasy okupacji wycisn臋艂y swoje pi臋tno nie tylko na naszym 偶yciu literackim w latach 1939-1945 i polskiej literaturze powojennej. Do艣wiadczenia wojenne formowa艂y tak偶e 艣wiadomo艣膰 literack膮 pisarzy obcych i wp艂yn臋艂y na kszta艂t wsp贸艂czesnej kultury oraz literatury 艣wiatowej. Zbrodnie wojenne wywo艂ywa艂y wstrz膮s i przera偶enie, ujawni艂y, do czego by艂 zdolny wsp贸艂czesny cz艂owiek. Skal臋 moralnego upadku homo sapiens pog艂臋bi艂o zrzucenie bomby atomowej na Hiroszim臋 i Nagasaki. Fakty te wywo艂a艂y og贸lny niepok贸j o biologiczny byt narod贸w. Realne zagro偶enie 偶ycia i cywilizacji kierowa艂o my艣l ludzk膮, podobnie jak sumienie i wyobra藕ni臋 pisarsk膮, ku bardzo rozmaitym, cz臋sto pesymistycznym wnioskom.
Przedstawiciele egzystencjalizmu (w wersji teistycznej i ateistycznej) wyra偶ali przekonanie, 偶e cz艂owiek jako jedyny spo艣r贸d wszystkich byt贸w wy艂膮cznie sam tworzy si臋 tym, kim jest, dokonuj膮c w艂asnych wewn臋trznych wybor贸w, w kt贸rych wyra偶a si臋 wolno艣膰 jako atrybut cz艂owiecze艅stwa. Istnienie ludzkie jest zawieszone pomi臋dzy przesz艂o艣ci膮, kt贸rej ju偶 nie ma, a przysz艂o艣ci膮, kt贸rej jeszcze nie ma, st膮d towarzyszy mu poczucie przemijalno艣ci i niespe艂nienia. Z drugiej strony wolno艣膰 wewn臋trzna jest ci膮gle zagro偶ona urzeczowieniem i utrat膮 autentyczno艣ci ludzkiego istnienia. Wynika z tego wewn臋trzne rozdarcie i osamotnienie jednostki, kt贸r膮 egzystencjalizm analizuje w oderwaniu od kszta艂tuj膮cych j膮 warunk贸w. Egzystencjalizm, uformowany przez takich my艣licieli i pisarzy, jak Jean Paul Sartre i Albert Camus, by艂 wyrazem sytuacji kultury po kataklizmie drugiej wojny 艣wiatowej, kt贸ry spowodowa艂 za艂amanie przekona艅 humanistycznych, wiar臋 w dobro i pi臋kno cz艂owieka. Literatura egzystencjalistczna podj臋艂a pr贸b臋 uratowania warto艣ci ludzkich, da艂a intelektualny obraz sprzeczno艣ci epoki, kt贸ra obfitowa艂a w czyny zbrodnicze i haniebne, ale te偶 w akty szlachetno艣ci, po艣wi臋cenia i bohaterstwa. Najwazniejsz膮 warto艣ci膮 dla egzystencjalizmu jest ludzkie, jednostkowe istnienie.
Jean Paul Sartre wywiera艂 wp艂yw na postawy 偶yciowe, mod臋, obyczaj i spos贸b 偶ycia 艣rodowisk m艂odzie偶owych i artystycznych. Pogl膮dy teoretyczne egzystencjalizmu wy艂o偶y艂 w dziele \"Byt i nico艣膰\" (1943). Sartre napisa艂 i og艂osi艂 ponadto zbi贸r opowiada艅 \"Mur\", powie艣膰 \"Drogi wolno艣ci\", dramaty: \"Muchy\", \"Ladacznica z zasadami\", \"Diabe艂 i Pan B贸g\" oraz liczne eseje.
Albert Camus jest autorem takich znanych powie艣ci, jak \"Obcy\" (1942), \"D偶uma\" (1947), \"Upadek\" (1956), a tak偶e opowiada艅, dramat贸w i esej贸w. W \"D偶umie\" podejmuje problematyk臋 wsp贸艂czesnosci, analizuj膮c prawdopodobne wypadki wywo艂ane straszliw膮 epidemi膮. Trudny humanizm tej powie艣ci polega na tym, 偶e z艂o nie jest w stanie zniszczy膰 wewn臋trznych warto艣ci cz艂owieka, gdy偶 ten wyra偶a siebie samego w pracy, wysi艂ku i cierpieniu.
R贸wnie偶 we Francji rozwin膮艂 si臋 szeroko inny kierunek filozoficzny - personalizm, reprezentowany przez Jacquesa Maritaina i Emmanuela Mouniera, opieraj膮cy si臋 na za艂o偶eniu, 偶e rozw贸j osobowo艣ci cz艂owieka jest celem 偶ycia jednostki i spo艂ecze艅stwa. W centrum zainteresowania znalaz艂a si臋 osoba ludzka. Podlega ona wprawdzie determinizmowi 艣wiata fizycznego, lecz jej dusza, zdolna do bezpo艣redniego komunikowania siebie, jest kierowana ku drugiej osobie i w niej istnieje, ku 艣wiatu - i w nim istnieje. Ta szko艂a my艣lenia prowadzi ku rado艣ci egzystencji.
Literatur臋 niemieck膮 najchlubniej reprezentuje Thomas Mann, kt贸ry w ko艅cowej fazie tw贸rczo艣ci og艂osi艂 \"Doktora Faustusa\". G艂贸wny bohater dzie艂a jest uosobieniem dramatu wsp贸艂czesnej sztuki i dramatu kultury niemieckiej, gin膮cej w mrokach faszyzmu.
Ciekaw膮 indywidualno艣ci膮 w kulturze niemieckiej by艂 tak偶e poeta, dramaturg i prozaik Bertold Brecht (\"Opera za trzy grosze\", \"Matka Courage i jej dzieci\", \"Strach i n臋dza Trzeciej Rzeszy\", \"Kaukaskie kredowe ko艂o\"), obro艅ca prostych ludzi, tw贸rca teatru spo艂ecznie zaanga偶owanego.
Post臋powe, antyfaszystowskie idee g艂osili ponadto tacy wielcy pisarze niemieccy, jak Heinrich B鈥漧l (\"Gdzie by艂e艣 Adamie?\", \"Zwierzenia klowna\") i G锟絥ter Grass (\"Blaszany b臋benek\").
Z du偶ym zainteresowaniem przyj臋艂a Europa ciekaw膮 i bujnie rozwijaj膮c膮 si臋 proz臋 ameryka艅sk膮 za spraw膮 takich pisarzy, jak Ernest Hemingway (\"Komu bije dzwon\", \"Za rzek臋, w cie艅 drzew\", \"Stary cz艂owiek i morze\") i William Faulkner (\"Niepokonane\", \"Wielki las\").
Interesuj膮cymi tw贸rcami ameryka艅skimi byli r贸wnie偶 prozaicy m艂odszego pokolenia o wyczulonej wra偶liwo艣ci na samotno艣膰 i bunt m艂odych. Nale偶eli do nich m.in. Robert Penn Warren (\"Gubernator\"), Jerome D. Salinger (\"Buszuj膮cy w zbo偶u\"), Truman Capote (\"Inne g艂osy, inne 艣ciany\", \"Harfa traw\", \"艢niadanie u Tiffany\'ego\", \"Z zimn膮 krwi膮\"), John Updike (\"Centaur\"), Irvin Shaw (\"M艂ode lwy\"), James Jones (\"St膮d do wieczno艣ci\"), Joseph Heller (\"Paragraf 22\"), William Styron (\"Pogr膮偶y膰 si臋 w mroku\"), Saul Bellow (\"Herzog\"), a tak偶e emigranci z Europy 偶yj膮cy w Stanach Zjednoczonych: Isaac Bashevis Singer (\"Dw贸r\", \"Spu艣cizna\", \"Magiczna moc\"), Vladimir Nabokov (\"Lolita\", \"Przejrzysto艣膰 rzeczy\"), Jerzy Kosi艅ski (\"Malowany ptak\", \"Kroki\"), Joseph Brodsky, poeta, eseista, t艂umacz. W dziedzinie dramatu 艣wiatowy sukces odnie艣li: Tennessee Williams (\"Szklana mena偶eria\", \"Tramwaj zwany po偶膮daniem\"), Artur Miller (\"艢mier膰 komiwoja偶era\", \"Czarownice z Salem\"), Edward Albee (\"Kto si臋 boi Wirginii Woolf ?\").
Istotny wk艂ad do wsp贸艂czesnej literatury 艣wiatowej wnie艣li pisarze radzieccy. Literatura radziecka, pocz膮wszy od lat sze艣膰dziesi膮tych, zacz臋艂a zmienia膰 swoje oblicze, ods艂aniaj膮c konflikty wsp贸艂czesnego 偶ycia, pokazuj膮c margines spo艂eczny, wyja艂owienie duchowe spo艂ecze艅stwa, aby w ko艅cu ukaza膰 efekty totalitarnego ustroju w postaci oboz贸w pracy istniej膮cych od lat dwudziestych. Kolejno odkryto i udost臋pniono \"Mistrza i Ma艂gorzat臋\" (1967) Michai艂a Bu艂hakowa; tw贸rczo艣膰 Andrieja P艂atonowa, podejmuj膮cego wnikliw膮 analiz臋 psychologiczn膮 ludzi epoki porewolucyjnej; zacz臋to publikowa膰 utwory Siergieja Za艂ygina (\"Nad Irtyszem\", \"Komisja\") o problemach wsi syberyjskiej; Walentina Rasputina (\"呕yj i pami臋taj\", \"Po偶egnanie z Matior膮\") ukazuj膮cego dramaty wydziedziczonych z rodzinnej ziemi; Czyngisa Ajtmatowa (\"Bia艂y statek\", \"D偶amila\", \"呕egnaj, Gulsary!\", \"Dzie艅 d艂u偶szy ni偶 stulecie\") zanurzaj膮cego swoj膮 proz臋 w scenerii rodzinnej Kirgizji i rozwa偶aj膮cego wielkie zagadnienia moralne o uniwersalnym znaczeniu; Wasilija Szukszyna, mistrza ma艂ych form prozatorskich (\"Rozmowy przy jasnym ksi臋偶ycu\"), re偶ysera i aktora, tw贸rcy g艂o艣nego filmu \"Kalina czerwona\", w kt贸rym po raz pierwszy zosta艂 ukazany margines spo艂eczny jako przyk艂ad koszt贸w wykorzenienia cz艂owieka z jego 艣rodowiska i obyczajowo艣ci.
Zjawiskiem nowym, chocia偶 od dawna znanym czytelnikom Europy i Ameryki by艂a tw贸rczo艣膰 Aleksandra So艂偶enicyna, datuj膮ca si臋 od opublikowania w 1962 r. opowiadania \"Jeden dzie艅 Iwana Denisowicza\", a nast臋pnie wielkiej opowie艣ci o radzieckich 艂agrach \"Archipelag Gu艂ag\".
Do ciekawych zjawisk literackich nale偶y poezja Anny Achmatowej, Borysa Pasternaka, Osipa Mandelsztama, Maryny Cwietajewej. Z m艂odszych poet贸w, wyczulonych na problematyk臋 moraln膮, wymieni膰 nale偶y Borysa S艂uckiego, Bu艂ata Okud偶aw臋, Eugeniusza Jewtuszenk臋, Bell臋 Achmadulin臋 i Andrieja Wozniesienskiego.
Powojenna literatura polska, podobnie jak 艣wiatowa, jest bardzo r贸偶norodna. Ale jej cech膮 swoist膮 jest tak偶e rozbicie (na krajow膮 i emigracyjn膮, na oficjaln膮 i nieoficjaln膮). R贸偶norodno艣膰 to warto艣膰 pozytywna i ze wszech miar po偶膮dana: jest wynikiem inicjatyw, konkurencji i bogactwa pomys艂贸w tw贸rczych. W d膮偶eniu ku r贸偶norodno艣ci, charakterystycznym dla literatury 艣wiatowej, nasza musia艂a pokonywa膰 przeszkody ideologiczne, polityczne i cenzuralne, kt贸re powodowa艂y destrukcj臋, wrogo艣膰 i brak porozumienia w艣r贸d tw贸rc贸w. Na dzieje polskiej literatury powojennej mo偶na spojrze膰 jako na walk臋 o r贸偶norodno艣膰 wbrew rozbiciu.
Przyj臋cie perspektywy zmaga艅 przeciw temu rozbiciu, uwzgl臋dnienie presji polityki kulturalnej i dzia艂alno艣ci cenzury prewencyjnej pozwala wyodr臋bni膰 w naszej powojennej literaturze cztery okresy (pi膮ty zacz膮艂 si臋 w po艂owie 1989 r.).
Okres pierwszy - obejmuje lata 1944-1948, kiedy to zd膮偶y艂o si臋 ukaza膰, bez nacisk贸w ideologicznych, wiele wybitnych ksi膮偶ek napisanych podczas okupacji: Juliana Przybosia \"Miejsce na ziemi\" (1945), Czes艂awa Mi艂osza \"Ocalenie\" (1945), Seweryny Szmaglewskiej \"Dymy nad Birkenau\" (1945), Stefana Otwinowskiego \"Czas nieludzki\" (1945), Zofii Na艂kowskiej \"Medaliony\" (1946), Stanis艂awa Dygata \"Jezioro Bode艅skie\" (1946), Kornela Filipowicza \"Krajobraz niewzruszony\" (1947) i zamykaj膮cy ten okres \"Popi贸艂 i diament\" (1948) Jerzego Andrzejewskiego. W tym okresie rozwija si臋 liryczno-groteskowa tw贸rczo艣膰 Konstantego Ildefonsa Ga艂czy艅skiego i pojawiaj膮 si臋 tacy wybitni tw贸rcy, jak Tadeusz R贸偶ewicz i Tadeusz Borowski.
Od ukazania si臋 w Lublinie czasopisma literackiego \"Odrodzenie\" (1944) do Zjazdu Zwi膮zku Literat贸w Polskich w Szczecinie (1949), mimo postulowania filozofii marksistowskiej i estetyki realizmu, by艂 to czas najwi臋kszych swob贸d, kt贸re w literaturze zaowocowa艂y du偶ym zr贸偶nicowaniem ideowym i artystycznym.
Okres drugi - przypada na lata 1949-1955, czyli od zjazdu ZLP w Szczecinie, proklamuj膮cego socrealizm, po czas \"odwil偶y\". Proporcje mi臋dzy literatur膮 krajow膮 a emigracyjn膮 uleg艂y odwr贸ceniu. O ile w pierwszym okresie emigracja walczy艂a o przetrwanie, teraz wkroczy艂a w okres 艣wietno艣ci i r贸偶norodno艣ci. W kraju, na skutek stalinizacji 偶ycia politycznego i kulturalnego, zapanowa艂 socrealizm b臋d膮cy zaprzeczeniem r贸偶norodno艣ci. Wraz z nim literatura mia艂a stawa膰 si臋 coraz bardziej jednakowa, u偶ywa膰 tego samego j臋zyka i tak samo optymistycznie pokazywa膰 rzeczywisto艣膰. Zapanowa艂o uzale偶nienie literatury od aktualnej linii politycznej i wzor贸w radzieckich. Widomym rezultatem by艂y powie艣ci produkcyjne, upowszechnianie i na艣ladowanie agitacyjnej tw贸rczo艣ci W艂odzimierza Majakowskiego, a tak偶e odci臋cie od kultury kraj贸w zachodnich. Socrealizm zaleca艂 poziom 艣redni, wyr贸wnany, bez szczeg贸lnych ambicji pisarskich, t臋pi膮c zar贸wno elitarne nowatorstwo, jak i beletrystyk臋 rozrywkow膮. W tym samym czasie na emigracji pisarze cieszyli si臋 swobod膮 tw贸rcz膮, demaskowali stalinizm (np. \"Inny 艣wiat\" G. Herlinga-Grudzi艅skiego, \"Zniewolony umys艂\" Czes艂awa Mi艂osza, \"Droga donik膮d\" J. Mackiewicza) i mieli szans臋 wypowiadania si臋 w dowolnej konwencji pisarskiej. Kiedy w kraju obowi膮zywa艂 radosny kolektywizm, na emigracji by艂y warunki manifestowania postaw skrajnie indywidualistycznych, co uwidacznia si臋 m.in. w \"Dzienniku\" Witolda Gombrowicza, drukowanym przez parysk膮 \"Kultur臋\". W kraju odwo艂ywano si臋 do tradycji literackiej i jej symboli celem wykorzystania w retoryce propagandowej. Na obczy藕nie tradycja by艂a nie tylko u艣wi臋cana, ale te偶 obna偶ana w parodii i drwinie, m.in. w \"Trans-Atlantyku\" Gombrowicza. Tymczasem w kraju 偶膮dano od pisarzy wyra藕nego samookre艣lenia si臋 ideowego i politycznego, nadania w艂asnym dzie艂om tre艣ci jednoznacznych i afirmuj膮cych powojenn膮 rzeczywisto艣膰, panegirycznych wzgl臋dem os贸b i decyzji ideowo-politycznych. W艣r贸d realizator贸w \"nowej metody tw贸rczej\" znale藕li si臋 pisarze kilku generacji, kt贸rzy pod szyldem socrealizmu upowszechniali powie艣ci produkcyjne z optymistycznym zako艅czeniem, z podzia艂em postaci na \"czarne\" (wr贸g klasowy, sabota偶ysta) i \"bia艂e\" (zwolennik sp贸艂dzielni produkcyjnej, pracownik urz臋du bezpiecze艅stwa lub milicji), z trzecioosobow膮 narracj膮 pozoruj膮c膮 obiektywizm i wzmacniaj膮c膮 \"racje historyczne\". Do popularnych w贸wczas autor贸w i tytu艂贸w nale偶y zaliczy膰: Jerzego Pytlakowskiego \"Fundamenty\" (1948), Jana Wilczka \"Numer 16 produkuje\" (1949), Bogdana Hamery \"Na przyk艂ad Plewa\" (1950), Tadeusza Konwickiego \"Przy budowie\" (1950), Aleksandra 艢cibora-Rylskiego \"W臋giel\" (1950), Andrzeja Brauna \"Lewanty\" (1952). Powie艣ci i opowiadania w duchu socrealizmu pisali tak偶e: Wojciech 呕ukrowski \"Madre zio艂a\" (1951), Jaros艂aw Iwaszkiewicz \"Ucieczka Felka Okonia\" (1953) i Kazimierz Brandys \"Obywatele\" (1954). Prezentowanie bohater贸w uzale偶nionych ca艂kowicie od okoliczno艣ci swojego czasu spowodowa艂o, 偶e byli to ludzie bez motywacji psychologicznej, bez trwa艂ych warto艣ci duchowych i etycznych, zdeterminowani przez ideologi臋 i produkcj臋. Postacie \"papierowe\" i nieprawdziwe. Ale w tym samym okresie powsta艂y tak偶e ksi膮偶ki lepsze, takie jak \"Rojsty\" T. Konwickiego, \"Dni kl臋ski\" W. 呕ukrowskiego, \"Pami膮tka z Celulozy\" I. Newerlego czy \"Pokolenie\" B. Czeszki.
Okres trzeci - to dwudziestolecie 1956-1976, rozpoczynaj膮ce si臋 prze艂omem pa藕dziernikowym. To by艂 proces, kt贸ry rozpocz膮艂 si臋 po 艣mierci Stalina (1953), za艣 apogeum znalaz艂 w roku 1956, kiedy to mia艂y miejsce takie zwrotne wydarzenia polityczne, jak XX zjazd KPZR, pozna艅ski Czerwiec, pa藕dziernikowe plenum KC PZPR i powr贸t do w艂adzy W艂adys艂awa Gomu艂ki oraz powstanie w Budapeszcie. Literatura tego okresu wp艂ywa艂a na zmian臋 spo艂ecznej 艣wiadomo艣ci, b臋d膮c jednocze艣nie wyrazicielk膮 spo艂ecznych protest贸w. Powstawa艂y pisma (np. \"Po prostu\") i utwory literackie poddaj膮ce krytyce stalinizm i socrealizm w prze艣wiadczeniu, 偶e system jest reformowalny i mo偶e odzyska膰 \"ludzk膮 twarz\". Przyk艂adem krytycznej postawy by艂 \"Poemat dla doros艂ych\" (1955) Adama Wa偶yka, \"Gor膮cy popi贸艂\" (1956) Mieczys艂awa Jastruna, \"Z艂oty lis\" (1955) i \"Ciemno艣ci kryj膮 ziemi臋\" (1957) Jerzego Andrzejewskiego, \"Pierwszy krok w chmurach\" (1956) Marka H艂aski, \"Matka kr贸l贸w\" (1957) Kazimierza Brandysa czy opowiadania S艂awomira Mro偶ka z tomu \"S艂o艅\" (1957). O zniewoleniu umys艂贸w pisali cz臋sto ci, kt贸rzy sami anga偶owali si臋 w socrealizm.
Prze艂om pa藕dziernikowy doprowadzi艂 do pierwszej wersyfikacji literatury, kieruj膮c uwag臋 pisarzy na nowoczesno艣膰 i tradycj臋. To \"S艂awa i chwa艂a\" Jaros艂awa Iwaszkiewicza (I tom ukaza艂 si臋 w 1956 r.) nawi膮zywa艂a do niedawnej tradycji, oddalaj膮c rzeczywisto艣膰 spo艂eczn膮 i atmosfer臋 duchow膮 Polski Niepodleg艂ej (tzw. okresu mi臋dzywojennego). Trzytomowa powie艣膰 ma w sobie epicki rozmach: pisarz oddaje epok臋 poprzez 偶ycie r贸偶nych grup spo艂ecznych, w tym najpe艂niej ludzi sztuki, w kt贸rych biografiach i dzie艂ach s膮 zawarte tajemnice ludzkich charakter贸w, niepokoje egzystencjalne, d膮偶enia i niepowodzenia. W czytelniczym odbiorze zostanie Iwaszkiewicz jako niedo艣cigniony tw贸rca opowiada艅, m.in. takich jak: \"Matka Joanna od Anio艂贸w\", \"Bitwa na r贸wninie Sedgemoor\", \"Ikar\", \"M艂yn nad Lutyni膮\", \"Ogrody\".
Wa偶nym efektem prze艂omu pa藕dziernikowego by艂o otwarcie na sztuk臋 i literatur臋 Zachodu. Zacz臋艂y si臋 ukazywa膰 przek艂ady dzie艂 Camusa, Sartre\'a, Saint-Exupery\'ego, Vercorsa, Kafki, Musila, Brocha, Hemingwaya, Steinbecka, Faulknera, w czasopismach literackich i na scenach teatr贸w dramaty Becketta, Ionesco, Brechta, Williamsa, Millera, Wildera i O\'Neilla. Z literatury radzieckiej t艂umaczono opowiadania Babla, nowele Erenburga i tw贸rczo艣膰 Bu艂hakowa.
Po 1956 r. wielu pisarzy wr贸ci艂o do kraju, m.in. Stanis艂aw Cat-Mackiewicz, Zofia Kossak-Szatkowska (Szczucka), Micha艂 Choroma艅ski, Melchior Wa艅kowicz, Stanis艂aw M艂odo偶eniec, Jerzy Stanis艂aw Sito, znacznie p贸藕niej Teodor Parnicki, Maria Kuncewiczowa i inni. Poza tym na aren臋 wchodzi pokolenie 56, grupa wybitnych indywidualno艣ci tw贸rczych. W艣r贸d poet贸w: Andrzej Bursa, Jerzy Harasymowicz, Stanis艂aw Grochowiak, Tadeusz Nowak; w艣r贸d prozaik贸w: Marek H艂asko, W艂adys艂aw Terlecki, W艂odzimierz Odojewski, Marek Nowakowski, Edward Stachura; w艣r贸d dramaturg贸w - S艂awomir Mro偶ek. Na osobn膮 uwag臋 zas艂uguj膮 tzw. \"sp贸藕nione debiuty\" i \"utwory z szuflady\": Zbigniewa Herberta \"Struna 艢wiat艂a\" i Mirona Bia艂oszewskiego \"Obroty rzeczy\".
W latach sze艣膰dziesi膮tych przewa偶aj膮 dwie tendencje: penetrowanie wsp贸艂czesnej obyczajowo艣ci (zak艂amania, skorumpowania, bezwolno艣ci i nijako艣ci) oraz poszukiwanie korzeni w tradycji 艣r贸dziemnomorskiej, chrze艣cija艅skiej, 偶ydowskiej, ludowej. Powstaje literatura \"ojczyzn prywatnych\", kresowych (Konwicki, Ku艣niewicz), ch艂opskich (Kawalec, Nowak, My艣liwski), 偶ydowskich (Stryjkowski).
Wypadki marcowe 1968 r. obfituj膮 w dotkliwe konsekwencje: szerz膮 postawy antyinteligenckie i nastroje nacjonalistyczne, w rezultacie czego emigruje wielu pisarzy i intelektualist贸w pochodzenia 偶ydowskiego. Reakcj膮 na wi臋zienia i wzmo偶on膮 cenzur臋 jest radykalizacja m艂odych tw贸rc贸w, powstanie m艂odej formacji poetyckiej, okre艣laj膮cej siebie jako pokolenie 68. Program artystyczny to walka z j臋zykiem propagandy i ods艂anianie czytelnika \"ubezw艂asnowolnionego\". Jawna polityczno艣膰 i moralna bezkompromisowo艣膰 cechuje wiersze Stanis艂awa Bara艅czaka, Ryszarda Krynickiego, Juliana Kornhausera i Adama Zagajewskiego.
Du偶a cz臋艣膰 pisarzy uprawia艂a dalej socrealizm zmodyfikowany i zamaskowany przed czytelnikiem lub omija艂a polityczn膮 i spo艂eczn膮 rzeczywisto艣膰, rezygnuj膮c z temat贸w \"aktywnych\" na rzecz neutralnych. Deklarowana przez mecenasa pa艅stwowego wolno艣膰 eksperymentu artystycznego sprowadza艂a si臋 do swob贸d warsztatowych pod warunkiem podejmowania temat贸w oboj臋tnych, apolitycznych.
Okres czwarty - to lata 1976-1989 i dalszy ci膮g rozbicia na literatur臋 oficjaln膮 i tzw. \"drugi obieg\", czyli wydawnictwa niezale偶ne i tajny kolporta偶. Si艂膮 drugiego obiegu by艂o nowe o艣wietlenie zagadnie艅 wypaczonych przez pisarzy dyspozycyjnych ii cenzur臋. Rozrost literatur podziemnej wp艂ywa艂 na liberalizacj臋 cenzury.
Okres \"pierwszej\" Solidarno艣ci (1980/81) zaowocowa艂 tw贸rczo艣ci膮 okoliczno艣ciow膮, folklorem strajkowym, ballad膮 i piosenk膮. Ci sami pisarze publikowali swoje ksi膮偶ki w wydawnictwach oficjalnych, nielegalnych (poza cenzur膮) i w oficynach emigracyjnych. Tak post臋powali Jerzy Andrzejewski, Stefan Kisielewski, Stanis艂aw Bara艅czak, Julian Stryjkowski, Tadeusz Konwicki. By艂 to spos贸b na rozszerzanie wolno艣ci pisarskiej.
W tym okresie ukaza艂o si臋 wiele znacz膮cych utwor贸w poetyckich i prozatorskich, m.in. Tadeusza R贸偶ewicza, Wis艂awy Szymborskiej, Ewy Lipskiej, Jana Twardowskiego, Jaros艂awa Iwaszkiewicza (\"Podr贸偶e do W艂och\", \"Petersburg\", \"Podr贸偶e do Polski\"), Andrzeja Ku艣niewicza (\"Lekcja martwego j臋zyka\", \"Witra偶\", \"Mieszaniny obyczajowe\"), Juliana Stryjkowskiego (\"Przybysz z Narbony\"), Jerzego Krzysztonia (\"Ob艂臋d\"), W艂odzimierza Odojewskiego (\"Zasypie wszystko, zawieje...\"), Tadeusza Nowaka, Juliana Kawalca, J贸zefa 艁ozi艅skiego.
Pr膮dy i ugrupowania artystyczne:
Behawioryzm - to kierunek w psychologii, rozpowszechniony g艂贸wnie w USA, zak艂adaj膮cy badanie nie zjawisk psychicznych, ale post臋powania cz艂owieka w oderwaniu od akt贸w 艣wiadomo艣ci, nie uwzgl臋dniaj膮cy czynnika spo艂ecznego w kszta艂towaniu psychiki ludzkiej.
Egzystencjalizm - to wsp贸艂czesny kierunek filozofii bur偶uazyjnej, wed艂ug kt贸rego istnienie ludzkie (jedyny konkretny zupe艂nie byt) nie jest z g贸ry wyznaczone, lecz tworzone przez cz艂owieka samego, przypadkowe, kruche, wype艂nione trosk膮 i trwog膮, ci膮偶膮ce ku 艣mierci, otoczone nico艣ci膮;
egzystencjalny - dotycz膮cy istnienia;
egzystencja - byt, istnienie, bytowanie; 偶ycie, warunki 偶ycia; filoz. istnienie, rzeczywisto艣膰 (przeciwstawna esencji);
egzystowa膰 - istnie膰, by膰, 偶y膰; mie膰 艣rodki do 偶ycia.
Idealizm - Kierunek filozoficzny zak艂adaj膮cy pierwotno艣膰 ducha, idei, 艣wiadomo艣ci i wt贸rno艣膰 materii, przeciwstawny materializmowi;
Katastrofizm - Zesp贸艂 tendencji historiozoficzno-moralistycznych zwi膮zanych z przekonaniem o nieuchronnej i bliskiej katastrofie zagra偶aj膮cej wsp贸艂czesnemu 艣wiatu, a zw艂aszcza tradycjom, instytucjom i warto艣ciom kultury europejskiej; kierunek przejawiaj膮cy si臋 w filozofii, teorii kultury i literaturze europejskiej, zw艂aszcza w okresie 20-lecia mi臋dzywojennego, czerpa艂 inspiracje teoretyczne z dekadentyzmu i pesymizmu pewnych nurt贸w filozoficznych schy艂ku XIX wieku (np. F. Nietzsche) i zyskiwa艂 podatny grunt wskutek kryzysu gospodarczego po I wojnie 艣wiatowej; tendencje katastroficzne znalaz艂y wyraz zw艂aszcza w g艂osz膮cej zmierzch 艣wiata mieszcza艅skiego historiozofii O. Spenglera (\"Der Untergangdes Abendlandes\" 1919) oraz w pracach J. Ortegi y Gasseta, A. Toynbee鈥檊o, a tak偶e w tzw. filozofii 偶ycia i koncepcjach filozoficznych irracjonalizmu; w literaturze europejskiej przejawi艂y si臋 m.in. w tw贸rczo艣ci G. Wellsa, A. Huxleya, F. Kafki. W Polsce pogl膮dy zbli偶one do katastrofizmu g艂osili m.in. F. Znaniecki (\"Upadek cywilizacji zachodniej\"1921) i M. Zdziechowski (\"Widmo przysz艂o艣ci\" 1936, \"W obliczu ko艅ca\"1938); idee katastroficzne znalaz艂y wyraz w koncepcjach estetyczno-filozoficznych i tw贸rczo艣ci literackiej S.I. Witkiewicza, w utworach R. Jaworskiego, w wizjonersko-symbolistycznej poezji po 1930 r., zw艂aszcza tw贸rczo艣ci poet贸w z grupy 呕agary, w liryce m.in. J. Czechowicza, M. Jastruna, W. Seby艂y; do katastrofizmu nawi膮zywali poeci debiutuj膮cy w okresie okupacji hitlerowskiej - K. Baczy艅ski, T. Gajcy, T. Borowski.
Materializm - Jeden z dw贸ch g艂贸wnych kierunk贸w w rozwoju filozofii, wychodz膮cy (w przeciwie艅stwie do idealizmu) z za艂o偶enia, 偶e 艣wiat istnieje obiektywnie, niezale偶nie od 艣wiadomo艣ci, kt贸ra jest wt贸rna w stosunku do materii; materializm dialektyczny - dialektyczna posta膰 filozofii materialistycznej, stanowi膮ca 艣wiatopogl膮dow膮 i metodologiczn膮 podstaw臋 marksizmu; materializm historyczny - materialistyczne pojmowanie dziej贸w; materialista - zwolennik materializmu; pot. cz艂owiek oceniaj膮cy wszystko z punktu widzenia w艂asnych korzy艣ci, wyg贸d, daleki odi dea艂u.
Literatura wojny i okupacji stanowi przed艂u偶enie dwudziestolecia mi臋dzywojennego, poniewa偶 dojrzali pisarze kontynuowali tw贸rczo艣膰 w konspiracji i na emigracji. Najnowsze badania nad 偶yciem literackim w okupowanej Polsce przynosz膮 bogaty materia艂 dokumentacyjny, kt贸ry 艣wiadczy, 偶e po 1 wrze艣nia 1939 r. 偶ycie kulturalne i literackie nie zamar艂o, a jedynie zmieni艂 si臋 charakter spo艂ecznego obiegu. Pod koniec roku dokona艂y si臋 pierwsze zasadnicze zmiany w rozmieszczeniu o艣rodk贸w tw贸rczych, co by艂o spowodowane biografiami pisarzy. Rozproszenie pisarzy i r贸偶norodno艣膰 ich do艣wiadcze艅 mia艂y zdecydowa膰 nie tylko o tematyce utwor贸w, lecz o rodzaju i skali wysi艂k贸w zmierzaj膮cych do tego, aby 偶ycie literackie nie tylko nie zanik艂o, ale nawet nie zosta艂o przerwane.
To w roku 1939 dokona艂 si臋 zasadniczy podzia艂 na literatur臋 krajow膮 i emigracyjn膮. D艂uga jest lista tych, kt贸rzy w wyniku wojny (lub niekiedy zaskoczeni jej wybuchem za granic膮) znale藕li si臋 poza ziemiami polskimi, okupowanymi przez Niemcy i Zwi膮zek Radziecki.
W rezultacie dzia艂alno艣ci podziemia, pod koniec 1939 r. ukazywa艂o si臋 ponad 30 czasopism, g艂贸wnie o charakterze informacyjno-politycznym, z kt贸rych cz臋艣膰 zamieszcza艂a utwory literackie, przede wszystkim wiersze powstaj膮ce w kraju i docieraj膮ce z o艣rodk贸w emigracyjnych oraz oboz贸w jenieckich. We wrze艣niu ukaza艂y si臋 wiersze takich poet贸w, jak Tadeusz Gajcy \"Dzie艅 pierwszy\", Czes艂aw Janczarski \"Wrzesie艅 1939\", Julian Przybo艣 \"U szczytu drogi\", a tak偶e Kazimierz Wierzy艅ski \"艢wi臋ty Bo偶e\", Jan Brzechwa \"Ojczyzna\", Aleksander Baumgardten \"Katowicka ballada\" (o zaj臋ciu miasta i jego bohaterskiej obronie), Leopold Lewin \"Nowe Termopile\", Jerzy Pietrkiewicz \"Szar偶a pod Kutnem\", Teodor Bujnicki \"Modlitwa za Warszaw臋\" i wielu innych.
Od pierwszych miesi臋cy udzia艂 literatury w kszta艂towaniu 艣wiadomo艣ci narodowej, w integralnym oporze i mobilizacji do walki by艂 olbrzymi. W okupowanym kraju, r贸wnolegle do organizacji o charakterze politycznym i wojskowym, formuje si臋 podziemie kulturalne, a 偶ycie literackie jest jednym z jego przejaw贸w. W 艣cis艂ym zwi膮zku z nim pozostaje tajne 偶ycie teatralne, dzia艂alno艣膰 wydawnicza, publicystyczna, wsp贸艂praca ksi臋garzy, drukarzy, bibliotekarzy i nauczycieli prowadz膮cych tajne nauczanie.
W艣r贸d licznych utwor贸w literackich nale偶y odnotowa膰: W. Broniewskiego \"Nad rzekami Babilonu\" i \"呕ydom polskim\", T. Bujnickiego (poety wile艅skiego) \"Ustami pe艂nymi krwi\", K. K. Baczy艅skiego \"Do przyjaciela\" i \"Mazowsze\", T. Gajcego \"艢piew mur贸w\" i \"Rapsod o Warszawie\", A. Trzebi艅skiego \"Czas\", a tak偶e broszur臋 \"Kamienie przez Boga rzucane na szaniec\", zbiorek z nutami \"Pie艣ni zbrojne\", R. Bratnego \"Maj 1943\", zbiorki wierszy W. 呕ukrowskiego \"Rdza\" i T. Kwiatkowskiego \"Go艂臋bie\", konspiracyjne broszury \"Tragizm 艣mierci genera艂a Sikorskiego\", \"Piosenka i wiersz w podziemnej Polsce\", Z. Solarzowej pie艣艅 \"Na 艣mier膰 genera艂a Sikorskiego\".
Tw贸rczo艣膰 literacka uprawiana w czasie wojny umo偶liwi艂a wydawanie ksi膮偶ek zaraz po wyzwoleniu, czego przyk艂adem Karol Bunsch, kt贸ry w 1940 r. rozpocz膮艂 pisanie powie艣ci historycznych i kontynuowa艂 prac臋 do ko艅ca wojny, dzi臋ki czemu np. \"Dzikowy skarb\" m贸g艂 si臋 ukaza膰 w 1945 r.
W obozie polskiej literatury nie mo偶e zabrakn膮膰 literatury emigracyjnej. Od 1939 r. na Zachodzie i na Wschodzie powstawa艂y utwory dwudziestowiecznych tu艂aczy i pielgrzym贸w w tonacji tragicznej, pesymistycznej, p艂yn膮ce ze 艣wiadomo艣ci poniesionej kl臋ski, jak te偶 mobilizuj膮ce do walki i zawieraj膮ce przemy艣lenia nad przysz艂ym losem Polski. Ju偶 w 1941 r. ukaza艂 si臋 w Szkocji zbi贸r wierszy dziewi臋ciu autor贸w pt. \"Marsz odwetowy. Poezja 偶o艂nierska\". W antologii \"Poezja ka packa. Zbi贸r wierszy Brygady Strzelc贸w Karpackich\" (Jerozolima 1944) znalaz艂y si臋 m.in. wiersze Mariana Hemara, Artura Mi臋dzyrzeckiego, Stanis艂awa M艂odo偶e艅ca. Wiersze te oddawa艂y prze偶ycia polskich 偶o艂nierzy w pustynnych warunkach, podobnie jak teksty liryczne opublikowane w poetyckiej antologii \"Azja i Afryka\" (1944). Poetyckim echem walk na P贸艂wyspie Apeni艅skim by艂y wiersze z antologii \"Nasze granice w Monte Cassino\" (Rzym 1945), gdzie znalaz艂y si臋 utwory W. Broniewskiego, B. Kobrzy艅skiego, A. Mi臋dzyrzeckiego, J. Wedowa. W tym kr臋gu powsta艂a pie艣艅 Feliksa Konarskiego (Ref-Rena) \"Czerwone maki na Monte Cassino\". Wiersze zawarte w antologii \"Na postoju\" (Francja 1940 - Szwajcaria 1943) powsta艂y w kr臋gu Dywizji Strzelc贸w Pieszych i wyra偶a艂y m臋k臋 bezczynnego wyczekiwania. W艂asne zbiory wierszy wydali m.in. Artur Mi臋dzyrzecki, Marian Czuchnowski, Stanis艂aw M艂odo偶eniec, Kazimierz Wierzy艅ski, Antoni S艂onimski, Julian Tuwim.
Znacznie mniej powsta艂o utwor贸w prozatorskich i nale偶a艂y do nich m.in. M. Kuncewiczowej \"Klucze\" (Londyn 1943), S. Zahorskiej \"Warszawa-Lw贸w 1939\", T. Parnickiego \"Srebrne or艂y\" (Jerozolima 1943), K. Pruszy艅skiego \"Droga wiod艂a przez Narwik\" (Londyn 1941), J. Meissnera \"呕膮d艂o Genowefy\" (Edynburg 1943), A. Fiedlera \"Dywizjon 303\" (Londyn 1942), reporta偶owe i publicystyczne ksi膮偶ki M. Czuchnowskiego \"Z Moskwy do... Moskwy\" (Londyn 1944), \"Z ziemii w艂oskiej do Polski\" (Londyn 1944) i \"Cofni臋ty czas\" (Londyn 1945). O wrze艣niu 1939 napisa艂 trzy ksi膮偶ki reporta偶owe Melchior Wa艅kowicz: \"Te pierwsze walki\" (Bukareszt 1940), \"Wrze艣niowym szlakiem\" (Palestyna 1944) i \"Wrzesie艅 偶agwi膮cy\" (Londyn 1947). Wa艅kowicz wyda艂 tak偶e trzytomowy reporta偶 \"Bitwa o Monte Cassino\" (Rzym 1945-1947).
Druga wojna 艣wiatowa i czasy okupacji wycisn臋艂y swoje pi臋tno nie tylko na naszym 偶yciu literackim w latach 1939-1945 i polskiej literaturze powojennej. Do艣wiadczenia wojenne formowa艂y tak偶e 艣wiadomo艣膰 literack膮 pisarzy obcych i wp艂yn臋艂y na kszta艂t wsp贸艂czesnej kultury oraz literatury 艣wiatowej. Zbrodnie wojenne wywo艂ywa艂y wstrz膮s i przera偶enie, ujawni艂y, do czego by艂 zdolny wsp贸艂czesny cz艂owiek. Skal臋 moralnego upadku homo sapiens pog艂臋bi艂o zrzucenie bomby atomowej na Hiroszim臋 i Nagasaki. Fakty te wywo艂a艂y og贸lny niepok贸j o biologiczny byt narod贸w. Realne zagro偶enie 偶ycia i cywilizacji kierowa艂o my艣l ludzk膮, podobnie jak sumienie i wyobra藕ni臋 pisarsk膮, ku bardzo rozmaitym, cz臋sto pesymistycznym wnioskom.
Przedstawiciele egzystencjalizmu (w wersji teistycznej i ateistycznej) wyra偶ali przekonanie, 偶e cz艂owiek jako jedyny spo艣r贸d wszystkich byt贸w wy艂膮cznie sam tworzy si臋 tym, kim jest, dokonuj膮c w艂asnych wewn臋trznych wybor贸w, w kt贸rych wyra偶a si臋 wolno艣膰 jako atrybut cz艂owiecze艅stwa. Istnienie ludzkie jest zawieszone pomi臋dzy przesz艂o艣ci膮, kt贸rej ju偶 nie ma, a przysz艂o艣ci膮, kt贸rej jeszcze nie ma, st膮d towarzyszy mu poczucie przemijalno艣ci i niespe艂nienia. Z drugiej strony wolno艣膰 wewn臋trzna jest ci膮gle zagro偶ona urzeczowieniem i utrat膮 autentyczno艣ci ludzkiego istnienia. Wynika z tego wewn臋trzne rozdarcie i osamotnienie jednostki, kt贸r膮 egzystencjalizm analizuje w oderwaniu od kszta艂tuj膮cych j膮 warunk贸w. Egzystencjalizm, uformowany przez takich my艣licieli i pisarzy, jak Jean Paul Sartre i Albert Camus, by艂 wyrazem sytuacji kultury po kataklizmie drugiej wojny 艣wiatowej, kt贸ry spowodowa艂 za艂amanie przekona艅 humanistycznych, wiar臋 w dobro i pi臋kno cz艂owieka. Literatura egzystencjalistczna podj臋艂a pr贸b臋 uratowania warto艣ci ludzkich, da艂a intelektualny obraz sprzeczno艣ci epoki, kt贸ra obfitowa艂a w czyny zbrodnicze i haniebne, ale te偶 w akty szlachetno艣ci, po艣wi臋cenia i bohaterstwa. Najwazniejsz膮 warto艣ci膮 dla egzystencjalizmu jest ludzkie, jednostkowe istnienie.
Jean Paul Sartre wywiera艂 wp艂yw na postawy 偶yciowe, mod臋, obyczaj i spos贸b 偶ycia 艣rodowisk m艂odzie偶owych i artystycznych. Pogl膮dy teoretyczne egzystencjalizmu wy艂o偶y艂 w dziele \"Byt i nico艣膰\" (1943). Sartre napisa艂 i og艂osi艂 ponadto zbi贸r opowiada艅 \"Mur\", powie艣膰 \"Drogi wolno艣ci\", dramaty: \"Muchy\", \"Ladacznica z zasadami\", \"Diabe艂 i Pan B贸g\" oraz liczne eseje.
Albert Camus jest autorem takich znanych powie艣ci, jak \"Obcy\" (1942), \"D偶uma\" (1947), \"Upadek\" (1956), a tak偶e opowiada艅, dramat贸w i esej贸w. W \"D偶umie\" podejmuje problematyk臋 wsp贸艂czesnosci, analizuj膮c prawdopodobne wypadki wywo艂ane straszliw膮 epidemi膮. Trudny humanizm tej powie艣ci polega na tym, 偶e z艂o nie jest w stanie zniszczy膰 wewn臋trznych warto艣ci cz艂owieka, gdy偶 ten wyra偶a siebie samego w pracy, wysi艂ku i cierpieniu.
R贸wnie偶 we Francji rozwin膮艂 si臋 szeroko inny kierunek filozoficzny - personalizm, reprezentowany przez Jacquesa Maritaina i Emmanuela Mouniera, opieraj膮cy si臋 na za艂o偶eniu, 偶e rozw贸j osobowo艣ci cz艂owieka jest celem 偶ycia jednostki i spo艂ecze艅stwa. W centrum zainteresowania znalaz艂a si臋 osoba ludzka. Podlega ona wprawdzie determinizmowi 艣wiata fizycznego, lecz jej dusza, zdolna do bezpo艣redniego komunikowania siebie, jest kierowana ku drugiej osobie i w niej istnieje, ku 艣wiatu - i w nim istnieje. Ta szko艂a my艣lenia prowadzi ku rado艣ci egzystencji.
Literatur臋 niemieck膮 najchlubniej reprezentuje Thomas Mann, kt贸ry w ko艅cowej fazie tw贸rczo艣ci og艂osi艂 \"Doktora Faustusa\". G艂贸wny bohater dzie艂a jest uosobieniem dramatu wsp贸艂czesnej sztuki i dramatu kultury niemieckiej, gin膮cej w mrokach faszyzmu.
Ciekaw膮 indywidualno艣ci膮 w kulturze niemieckiej by艂 tak偶e poeta, dramaturg i prozaik Bertold Brecht (\"Opera za trzy grosze\", \"Matka Courage i jej dzieci\", \"Strach i n臋dza Trzeciej Rzeszy\", \"Kaukaskie kredowe ko艂o\"), obro艅ca prostych ludzi, tw贸rca teatru spo艂ecznie zaanga偶owanego.
Post臋powe, antyfaszystowskie idee g艂osili ponadto tacy wielcy pisarze niemieccy, jak Heinrich B鈥漧l (\"Gdzie by艂e艣 Adamie?\", \"Zwierzenia klowna\") i G锟絥ter Grass (\"Blaszany b臋benek\").
Z du偶ym zainteresowaniem przyj臋艂a Europa ciekaw膮 i bujnie rozwijaj膮c膮 si臋 proz臋 ameryka艅sk膮 za spraw膮 takich pisarzy, jak Ernest Hemingway (\"Komu bije dzwon\", \"Za rzek臋, w cie艅 drzew\", \"Stary cz艂owiek i morze\") i William Faulkner (\"Niepokonane\", \"Wielki las\").
Interesuj膮cymi tw贸rcami ameryka艅skimi byli r贸wnie偶 prozaicy m艂odszego pokolenia o wyczulonej wra偶liwo艣ci na samotno艣膰 i bunt m艂odych. Nale偶eli do nich m.in. Robert Penn Warren (\"Gubernator\"), Jerome D. Salinger (\"Buszuj膮cy w zbo偶u\"), Truman Capote (\"Inne g艂osy, inne 艣ciany\", \"Harfa traw\", \"艢niadanie u Tiffany\'ego\", \"Z zimn膮 krwi膮\"), John Updike (\"Centaur\"), Irvin Shaw (\"M艂ode lwy\"), James Jones (\"St膮d do wieczno艣ci\"), Joseph Heller (\"Paragraf 22\"), William Styron (\"Pogr膮偶y膰 si臋 w mroku\"), Saul Bellow (\"Herzog\"), a tak偶e emigranci z Europy 偶yj膮cy w Stanach Zjednoczonych: Isaac Bashevis Singer (\"Dw贸r\", \"Spu艣cizna\", \"Magiczna moc\"), Vladimir Nabokov (\"Lolita\", \"Przejrzysto艣膰 rzeczy\"), Jerzy Kosi艅ski (\"Malowany ptak\", \"Kroki\"), Joseph Brodsky, poeta, eseista, t艂umacz. W dziedzinie dramatu 艣wiatowy sukces odnie艣li: Tennessee Williams (\"Szklana mena偶eria\", \"Tramwaj zwany po偶膮daniem\"), Artur Miller (\"艢mier膰 komiwoja偶era\", \"Czarownice z Salem\"), Edward Albee (\"Kto si臋 boi Wirginii Woolf ?\").
Istotny wk艂ad do wsp贸艂czesnej literatury 艣wiatowej wnie艣li pisarze radzieccy. Literatura radziecka, pocz膮wszy od lat sze艣膰dziesi膮tych, zacz臋艂a zmienia膰 swoje oblicze, ods艂aniaj膮c konflikty wsp贸艂czesnego 偶ycia, pokazuj膮c margines spo艂eczny, wyja艂owienie duchowe spo艂ecze艅stwa, aby w ko艅cu ukaza膰 efekty totalitarnego ustroju w postaci oboz贸w pracy istniej膮cych od lat dwudziestych. Kolejno odkryto i udost臋pniono \"Mistrza i Ma艂gorzat臋\" (1967) Michai艂a Bu艂hakowa; tw贸rczo艣膰 Andrieja P艂atonowa, podejmuj膮cego wnikliw膮 analiz臋 psychologiczn膮 ludzi epoki porewolucyjnej; zacz臋to publikowa膰 utwory Siergieja Za艂ygina (\"Nad Irtyszem\", \"Komisja\") o problemach wsi syberyjskiej; Walentina Rasputina (\"呕yj i pami臋taj\", \"Po偶egnanie z Matior膮\") ukazuj膮cego dramaty wydziedziczonych z rodzinnej ziemi; Czyngisa Ajtmatowa (\"Bia艂y statek\", \"D偶amila\", \"呕egnaj, Gulsary!\", \"Dzie艅 d艂u偶szy ni偶 stulecie\") zanurzaj膮cego swoj膮 proz臋 w scenerii rodzinnej Kirgizji i rozwa偶aj膮cego wielkie zagadnienia moralne o uniwersalnym znaczeniu; Wasilija Szukszyna, mistrza ma艂ych form prozatorskich (\"Rozmowy przy jasnym ksi臋偶ycu\"), re偶ysera i aktora, tw贸rcy g艂o艣nego filmu \"Kalina czerwona\", w kt贸rym po raz pierwszy zosta艂 ukazany margines spo艂eczny jako przyk艂ad koszt贸w wykorzenienia cz艂owieka z jego 艣rodowiska i obyczajowo艣ci.
Zjawiskiem nowym, chocia偶 od dawna znanym czytelnikom Europy i Ameryki by艂a tw贸rczo艣膰 Aleksandra So艂偶enicyna, datuj膮ca si臋 od opublikowania w 1962 r. opowiadania \"Jeden dzie艅 Iwana Denisowicza\", a nast臋pnie wielkiej opowie艣ci o radzieckich 艂agrach \"Archipelag Gu艂ag\".
Do ciekawych zjawisk literackich nale偶y poezja Anny Achmatowej, Borysa Pasternaka, Osipa Mandelsztama, Maryny Cwietajewej. Z m艂odszych poet贸w, wyczulonych na problematyk臋 moraln膮, wymieni膰 nale偶y Borysa S艂uckiego, Bu艂ata Okud偶aw臋, Eugeniusza Jewtuszenk臋, Bell臋 Achmadulin臋 i Andrieja Wozniesienskiego.
Powojenna literatura polska, podobnie jak 艣wiatowa, jest bardzo r贸偶norodna. Ale jej cech膮 swoist膮 jest tak偶e rozbicie (na krajow膮 i emigracyjn膮, na oficjaln膮 i nieoficjaln膮). R贸偶norodno艣膰 to warto艣膰 pozytywna i ze wszech miar po偶膮dana: jest wynikiem inicjatyw, konkurencji i bogactwa pomys艂贸w tw贸rczych. W d膮偶eniu ku r贸偶norodno艣ci, charakterystycznym dla literatury 艣wiatowej, nasza musia艂a pokonywa膰 przeszkody ideologiczne, polityczne i cenzuralne, kt贸re powodowa艂y destrukcj臋, wrogo艣膰 i brak porozumienia w艣r贸d tw贸rc贸w. Na dzieje polskiej literatury powojennej mo偶na spojrze膰 jako na walk臋 o r贸偶norodno艣膰 wbrew rozbiciu.
Przyj臋cie perspektywy zmaga艅 przeciw temu rozbiciu, uwzgl臋dnienie presji polityki kulturalnej i dzia艂alno艣ci cenzury prewencyjnej pozwala wyodr臋bni膰 w naszej powojennej literaturze cztery okresy (pi膮ty zacz膮艂 si臋 w po艂owie 1989 r.).
Okres pierwszy - obejmuje lata 1944-1948, kiedy to zd膮偶y艂o si臋 ukaza膰, bez nacisk贸w ideologicznych, wiele wybitnych ksi膮偶ek napisanych podczas okupacji: Juliana Przybosia \"Miejsce na ziemi\" (1945), Czes艂awa Mi艂osza \"Ocalenie\" (1945), Seweryny Szmaglewskiej \"Dymy nad Birkenau\" (1945), Stefana Otwinowskiego \"Czas nieludzki\" (1945), Zofii Na艂kowskiej \"Medaliony\" (1946), Stanis艂awa Dygata \"Jezioro Bode艅skie\" (1946), Kornela Filipowicza \"Krajobraz niewzruszony\" (1947) i zamykaj膮cy ten okres \"Popi贸艂 i diament\" (1948) Jerzego Andrzejewskiego. W tym okresie rozwija si臋 liryczno-groteskowa tw贸rczo艣膰 Konstantego Ildefonsa Ga艂czy艅skiego i pojawiaj膮 si臋 tacy wybitni tw贸rcy, jak Tadeusz R贸偶ewicz i Tadeusz Borowski.
Od ukazania si臋 w Lublinie czasopisma literackiego \"Odrodzenie\" (1944) do Zjazdu Zwi膮zku Literat贸w Polskich w Szczecinie (1949), mimo postulowania filozofii marksistowskiej i estetyki realizmu, by艂 to czas najwi臋kszych swob贸d, kt贸re w literaturze zaowocowa艂y du偶ym zr贸偶nicowaniem ideowym i artystycznym.
Okres drugi - przypada na lata 1949-1955, czyli od zjazdu ZLP w Szczecinie, proklamuj膮cego socrealizm, po czas \"odwil偶y\". Proporcje mi臋dzy literatur膮 krajow膮 a emigracyjn膮 uleg艂y odwr贸ceniu. O ile w pierwszym okresie emigracja walczy艂a o przetrwanie, teraz wkroczy艂a w okres 艣wietno艣ci i r贸偶norodno艣ci. W kraju, na skutek stalinizacji 偶ycia politycznego i kulturalnego, zapanowa艂 socrealizm b臋d膮cy zaprzeczeniem r贸偶norodno艣ci. Wraz z nim literatura mia艂a stawa膰 si臋 coraz bardziej jednakowa, u偶ywa膰 tego samego j臋zyka i tak samo optymistycznie pokazywa膰 rzeczywisto艣膰. Zapanowa艂o uzale偶nienie literatury od aktualnej linii politycznej i wzor贸w radzieckich. Widomym rezultatem by艂y powie艣ci produkcyjne, upowszechnianie i na艣ladowanie agitacyjnej tw贸rczo艣ci W艂odzimierza Majakowskiego, a tak偶e odci臋cie od kultury kraj贸w zachodnich. Socrealizm zaleca艂 poziom 艣redni, wyr贸wnany, bez szczeg贸lnych ambicji pisarskich, t臋pi膮c zar贸wno elitarne nowatorstwo, jak i beletrystyk臋 rozrywkow膮. W tym samym czasie na emigracji pisarze cieszyli si臋 swobod膮 tw贸rcz膮, demaskowali stalinizm (np. \"Inny 艣wiat\" G. Herlinga-Grudzi艅skiego, \"Zniewolony umys艂\" Czes艂awa Mi艂osza, \"Droga donik膮d\" J. Mackiewicza) i mieli szans臋 wypowiadania si臋 w dowolnej konwencji pisarskiej. Kiedy w kraju obowi膮zywa艂 radosny kolektywizm, na emigracji by艂y warunki manifestowania postaw skrajnie indywidualistycznych, co uwidacznia si臋 m.in. w \"Dzienniku\" Witolda Gombrowicza, drukowanym przez parysk膮 \"Kultur臋\". W kraju odwo艂ywano si臋 do tradycji literackiej i jej symboli celem wykorzystania w retoryce propagandowej. Na obczy藕nie tradycja by艂a nie tylko u艣wi臋cana, ale te偶 obna偶ana w parodii i drwinie, m.in. w \"Trans-Atlantyku\" Gombrowicza. Tymczasem w kraju 偶膮dano od pisarzy wyra藕nego samookre艣lenia si臋 ideowego i politycznego, nadania w艂asnym dzie艂om tre艣ci jednoznacznych i afirmuj膮cych powojenn膮 rzeczywisto艣膰, panegirycznych wzgl臋dem os贸b i decyzji ideowo-politycznych. W艣r贸d realizator贸w \"nowej metody tw贸rczej\" znale藕li si臋 pisarze kilku generacji, kt贸rzy pod szyldem socrealizmu upowszechniali powie艣ci produkcyjne z optymistycznym zako艅czeniem, z podzia艂em postaci na \"czarne\" (wr贸g klasowy, sabota偶ysta) i \"bia艂e\" (zwolennik sp贸艂dzielni produkcyjnej, pracownik urz臋du bezpiecze艅stwa lub milicji), z trzecioosobow膮 narracj膮 pozoruj膮c膮 obiektywizm i wzmacniaj膮c膮 \"racje historyczne\". Do popularnych w贸wczas autor贸w i tytu艂贸w nale偶y zaliczy膰: Jerzego Pytlakowskiego \"Fundamenty\" (1948), Jana Wilczka \"Numer 16 produkuje\" (1949), Bogdana Hamery \"Na przyk艂ad Plewa\" (1950), Tadeusza Konwickiego \"Przy budowie\" (1950), Aleksandra 艢cibora-Rylskiego \"W臋giel\" (1950), Andrzeja Brauna \"Lewanty\" (1952). Powie艣ci i opowiadania w duchu socrealizmu pisali tak偶e: Wojciech 呕ukrowski \"Madre zio艂a\" (1951), Jaros艂aw Iwaszkiewicz \"Ucieczka Felka Okonia\" (1953) i Kazimierz Brandys \"Obywatele\" (1954). Prezentowanie bohater贸w uzale偶nionych ca艂kowicie od okoliczno艣ci swojego czasu spowodowa艂o, 偶e byli to ludzie bez motywacji psychologicznej, bez trwa艂ych warto艣ci duchowych i etycznych, zdeterminowani przez ideologi臋 i produkcj臋. Postacie \"papierowe\" i nieprawdziwe. Ale w tym samym okresie powsta艂y tak偶e ksi膮偶ki lepsze, takie jak \"Rojsty\" T. Konwickiego, \"Dni kl臋ski\" W. 呕ukrowskiego, \"Pami膮tka z Celulozy\" I. Newerlego czy \"Pokolenie\" B. Czeszki.
Okres trzeci - to dwudziestolecie 1956-1976, rozpoczynaj膮ce si臋 prze艂omem pa藕dziernikowym. To by艂 proces, kt贸ry rozpocz膮艂 si臋 po 艣mierci Stalina (1953), za艣 apogeum znalaz艂 w roku 1956, kiedy to mia艂y miejsce takie zwrotne wydarzenia polityczne, jak XX zjazd KPZR, pozna艅ski Czerwiec, pa藕dziernikowe plenum KC PZPR i powr贸t do w艂adzy W艂adys艂awa Gomu艂ki oraz powstanie w Budapeszcie. Literatura tego okresu wp艂ywa艂a na zmian臋 spo艂ecznej 艣wiadomo艣ci, b臋d膮c jednocze艣nie wyrazicielk膮 spo艂ecznych protest贸w. Powstawa艂y pisma (np. \"Po prostu\") i utwory literackie poddaj膮ce krytyce stalinizm i socrealizm w prze艣wiadczeniu, 偶e system jest reformowalny i mo偶e odzyska膰 \"ludzk膮 twarz\". Przyk艂adem krytycznej postawy by艂 \"Poemat dla doros艂ych\" (1955) Adama Wa偶yka, \"Gor膮cy popi贸艂\" (1956) Mieczys艂awa Jastruna, \"Z艂oty lis\" (1955) i \"Ciemno艣ci kryj膮 ziemi臋\" (1957) Jerzego Andrzejewskiego, \"Pierwszy krok w chmurach\" (1956) Marka H艂aski, \"Matka kr贸l贸w\" (1957) Kazimierza Brandysa czy opowiadania S艂awomira Mro偶ka z tomu \"S艂o艅\" (1957). O zniewoleniu umys艂贸w pisali cz臋sto ci, kt贸rzy sami anga偶owali si臋 w socrealizm.
Prze艂om pa藕dziernikowy doprowadzi艂 do pierwszej wersyfikacji literatury, kieruj膮c uwag臋 pisarzy na nowoczesno艣膰 i tradycj臋. To \"S艂awa i chwa艂a\" Jaros艂awa Iwaszkiewicza (I tom ukaza艂 si臋 w 1956 r.) nawi膮zywa艂a do niedawnej tradycji, oddalaj膮c rzeczywisto艣膰 spo艂eczn膮 i atmosfer臋 duchow膮 Polski Niepodleg艂ej (tzw. okresu mi臋dzywojennego). Trzytomowa powie艣膰 ma w sobie epicki rozmach: pisarz oddaje epok臋 poprzez 偶ycie r贸偶nych grup spo艂ecznych, w tym najpe艂niej ludzi sztuki, w kt贸rych biografiach i dzie艂ach s膮 zawarte tajemnice ludzkich charakter贸w, niepokoje egzystencjalne, d膮偶enia i niepowodzenia. W czytelniczym odbiorze zostanie Iwaszkiewicz jako niedo艣cigniony tw贸rca opowiada艅, m.in. takich jak: \"Matka Joanna od Anio艂贸w\", \"Bitwa na r贸wninie Sedgemoor\", \"Ikar\", \"M艂yn nad Lutyni膮\", \"Ogrody\".
Wa偶nym efektem prze艂omu pa藕dziernikowego by艂o otwarcie na sztuk臋 i literatur臋 Zachodu. Zacz臋艂y si臋 ukazywa膰 przek艂ady dzie艂 Camusa, Sartre\'a, Saint-Exupery\'ego, Vercorsa, Kafki, Musila, Brocha, Hemingwaya, Steinbecka, Faulknera, w czasopismach literackich i na scenach teatr贸w dramaty Becketta, Ionesco, Brechta, Williamsa, Millera, Wildera i O\'Neilla. Z literatury radzieckiej t艂umaczono opowiadania Babla, nowele Erenburga i tw贸rczo艣膰 Bu艂hakowa.
Po 1956 r. wielu pisarzy wr贸ci艂o do kraju, m.in. Stanis艂aw Cat-Mackiewicz, Zofia Kossak-Szatkowska (Szczucka), Micha艂 Choroma艅ski, Melchior Wa艅kowicz, Stanis艂aw M艂odo偶eniec, Jerzy Stanis艂aw Sito, znacznie p贸藕niej Teodor Parnicki, Maria Kuncewiczowa i inni. Poza tym na aren臋 wchodzi pokolenie 56, grupa wybitnych indywidualno艣ci tw贸rczych. W艣r贸d poet贸w: Andrzej Bursa, Jerzy Harasymowicz, Stanis艂aw Grochowiak, Tadeusz Nowak; w艣r贸d prozaik贸w: Marek H艂asko, W艂adys艂aw Terlecki, W艂odzimierz Odojewski, Marek Nowakowski, Edward Stachura; w艣r贸d dramaturg贸w - S艂awomir Mro偶ek. Na osobn膮 uwag臋 zas艂uguj膮 tzw. \"sp贸藕nione debiuty\" i \"utwory z szuflady\": Zbigniewa Herberta \"Struna 艢wiat艂a\" i Mirona Bia艂oszewskiego \"Obroty rzeczy\".
W latach sze艣膰dziesi膮tych przewa偶aj膮 dwie tendencje: penetrowanie wsp贸艂czesnej obyczajowo艣ci (zak艂amania, skorumpowania, bezwolno艣ci i nijako艣ci) oraz poszukiwanie korzeni w tradycji 艣r贸dziemnomorskiej, chrze艣cija艅skiej, 偶ydowskiej, ludowej. Powstaje literatura \"ojczyzn prywatnych\", kresowych (Konwicki, Ku艣niewicz), ch艂opskich (Kawalec, Nowak, My艣liwski), 偶ydowskich (Stryjkowski).
Wypadki marcowe 1968 r. obfituj膮 w dotkliwe konsekwencje: szerz膮 postawy antyinteligenckie i nastroje nacjonalistyczne, w rezultacie czego emigruje wielu pisarzy i intelektualist贸w pochodzenia 偶ydowskiego. Reakcj膮 na wi臋zienia i wzmo偶on膮 cenzur臋 jest radykalizacja m艂odych tw贸rc贸w, powstanie m艂odej formacji poetyckiej, okre艣laj膮cej siebie jako pokolenie 68. Program artystyczny to walka z j臋zykiem propagandy i ods艂anianie czytelnika \"ubezw艂asnowolnionego\". Jawna polityczno艣膰 i moralna bezkompromisowo艣膰 cechuje wiersze Stanis艂awa Bara艅czaka, Ryszarda Krynickiego, Juliana Kornhausera i Adama Zagajewskiego.
Du偶a cz臋艣膰 pisarzy uprawia艂a dalej socrealizm zmodyfikowany i zamaskowany przed czytelnikiem lub omija艂a polityczn膮 i spo艂eczn膮 rzeczywisto艣膰, rezygnuj膮c z temat贸w \"aktywnych\" na rzecz neutralnych. Deklarowana przez mecenasa pa艅stwowego wolno艣膰 eksperymentu artystycznego sprowadza艂a si臋 do swob贸d warsztatowych pod warunkiem podejmowania temat贸w oboj臋tnych, apolitycznych.
Okres czwarty - to lata 1976-1989 i dalszy ci膮g rozbicia na literatur臋 oficjaln膮 i tzw. \"drugi obieg\", czyli wydawnictwa niezale偶ne i tajny kolporta偶. Si艂膮 drugiego obiegu by艂o nowe o艣wietlenie zagadnie艅 wypaczonych przez pisarzy dyspozycyjnych ii cenzur臋. Rozrost literatur podziemnej wp艂ywa艂 na liberalizacj臋 cenzury.
Okres \"pierwszej\" Solidarno艣ci (1980/81) zaowocowa艂 tw贸rczo艣ci膮 okoliczno艣ciow膮, folklorem strajkowym, ballad膮 i piosenk膮. Ci sami pisarze publikowali swoje ksi膮偶ki w wydawnictwach oficjalnych, nielegalnych (poza cenzur膮) i w oficynach emigracyjnych. Tak post臋powali Jerzy Andrzejewski, Stefan Kisielewski, Stanis艂aw Bara艅czak, Julian Stryjkowski, Tadeusz Konwicki. By艂 to spos贸b na rozszerzanie wolno艣ci pisarskiej.
W tym okresie ukaza艂o si臋 wiele znacz膮cych utwor贸w poetyckich i prozatorskich, m.in. Tadeusza R贸偶ewicza, Wis艂awy Szymborskiej, Ewy Lipskiej, Jana Twardowskiego, Jaros艂awa Iwaszkiewicza (\"Podr贸偶e do W艂och\", \"Petersburg\", \"Podr贸偶e do Polski\"), Andrzeja Ku艣niewicza (\"Lekcja martwego j臋zyka\", \"Witra偶\", \"Mieszaniny obyczajowe\"), Juliana Stryjkowskiego (\"Przybysz z Narbony\"), Jerzego Krzysztonia (\"Ob艂臋d\"), W艂odzimierza Odojewskiego (\"Zasypie wszystko, zawieje...\"), Tadeusza Nowaka, Juliana Kawalca, J贸zefa 艁ozi艅skiego.
Pr膮dy i ugrupowania artystyczne:
Behawioryzm - to kierunek w psychologii, rozpowszechniony g艂贸wnie w USA, zak艂adaj膮cy badanie nie zjawisk psychicznych, ale post臋powania cz艂owieka w oderwaniu od akt贸w 艣wiadomo艣ci, nie uwzgl臋dniaj膮cy czynnika spo艂ecznego w kszta艂towaniu psychiki ludzkiej.
Egzystencjalizm - to wsp贸艂czesny kierunek filozofii bur偶uazyjnej, wed艂ug kt贸rego istnienie ludzkie (jedyny konkretny zupe艂nie byt) nie jest z g贸ry wyznaczone, lecz tworzone przez cz艂owieka samego, przypadkowe, kruche, wype艂nione trosk膮 i trwog膮, ci膮偶膮ce ku 艣mierci, otoczone nico艣ci膮;
egzystencjalny - dotycz膮cy istnienia;
egzystencja - byt, istnienie, bytowanie; 偶ycie, warunki 偶ycia; filoz. istnienie, rzeczywisto艣膰 (przeciwstawna esencji);
egzystowa膰 - istnie膰, by膰, 偶y膰; mie膰 艣rodki do 偶ycia.
Idealizm - Kierunek filozoficzny zak艂adaj膮cy pierwotno艣膰 ducha, idei, 艣wiadomo艣ci i wt贸rno艣膰 materii, przeciwstawny materializmowi;
Katastrofizm - Zesp贸艂 tendencji historiozoficzno-moralistycznych zwi膮zanych z przekonaniem o nieuchronnej i bliskiej katastrofie zagra偶aj膮cej wsp贸艂czesnemu 艣wiatu, a zw艂aszcza tradycjom, instytucjom i warto艣ciom kultury europejskiej; kierunek przejawiaj膮cy si臋 w filozofii, teorii kultury i literaturze europejskiej, zw艂aszcza w okresie 20-lecia mi臋dzywojennego, czerpa艂 inspiracje teoretyczne z dekadentyzmu i pesymizmu pewnych nurt贸w filozoficznych schy艂ku XIX wieku (np. F. Nietzsche) i zyskiwa艂 podatny grunt wskutek kryzysu gospodarczego po I wojnie 艣wiatowej; tendencje katastroficzne znalaz艂y wyraz zw艂aszcza w g艂osz膮cej zmierzch 艣wiata mieszcza艅skiego historiozofii O. Spenglera (\"Der Untergangdes Abendlandes\" 1919) oraz w pracach J. Ortegi y Gasseta, A. Toynbee鈥檊o, a tak偶e w tzw. filozofii 偶ycia i koncepcjach filozoficznych irracjonalizmu; w literaturze europejskiej przejawi艂y si臋 m.in. w tw贸rczo艣ci G. Wellsa, A. Huxleya, F. Kafki. W Polsce pogl膮dy zbli偶one do katastrofizmu g艂osili m.in. F. Znaniecki (\"Upadek cywilizacji zachodniej\"1921) i M. Zdziechowski (\"Widmo przysz艂o艣ci\" 1936, \"W obliczu ko艅ca\"1938); idee katastroficzne znalaz艂y wyraz w koncepcjach estetyczno-filozoficznych i tw贸rczo艣ci literackiej S.I. Witkiewicza, w utworach R. Jaworskiego, w wizjonersko-symbolistycznej poezji po 1930 r., zw艂aszcza tw贸rczo艣ci poet贸w z grupy 呕agary, w liryce m.in. J. Czechowicza, M. Jastruna, W. Seby艂y; do katastrofizmu nawi膮zywali poeci debiutuj膮cy w okresie okupacji hitlerowskiej - K. Baczy艅ski, T. Gajcy, T. Borowski.
Materializm - Jeden z dw贸ch g艂贸wnych kierunk贸w w rozwoju filozofii, wychodz膮cy (w przeciwie艅stwie do idealizmu) z za艂o偶enia, 偶e 艣wiat istnieje obiektywnie, niezale偶nie od 艣wiadomo艣ci, kt贸ra jest wt贸rna w stosunku do materii; materializm dialektyczny - dialektyczna posta膰 filozofii materialistycznej, stanowi膮ca 艣wiatopogl膮dow膮 i metodologiczn膮 podstaw臋 marksizmu; materializm historyczny - materialistyczne pojmowanie dziej贸w; materialista - zwolennik materializmu; pot. cz艂owiek oceniaj膮cy wszystko z punktu widzenia w艂asnych korzy艣ci, wyg贸d, daleki odi dea艂u.